رهنمودهای برآمده از جمع‌‎بندی نشست‌های موضوعی دفتر هفتم شرکت مادرتخصصی عمران و بهسازی شهری ایران توسط آقای دکتر صرافی ارائه شد.

در پی پنج نشست ارائه و نقد و بررسی پنج تجربه (بازتنظیم زمین در اصفهان، خانه به ­جای خانه در تهران، اسکان پایا در تبریز، طرح شمس ایرانیان در تهران، و دستورکار 21 در قزوین) در سالن اجتماعات شرکت عمران و بهسازی شهری ایران، ششمین جلسه به مرور و جمع‌بندی از این تجارب اختصاص یافت؛ برگرفته از نقطه نظرات مطرح شده در این نشست­‌ها (که به طور میانگین با حضور 60 نفر استادان، مدیران، کارشناسان و دانشجویان طی دوساعت و نیم برگزار شد) رهنمودهای زیر استخراج شده است:

 

I.            در مجموع، باور و رهیافتی متفاوت از گذشته در طرح­‌های بهسازی و نوسازی مسکن شهری به چشم می­‌خورد که تأکید بر برنامه‌­ریزی و اقدامات فراتر از بعد کالبدی و صرفاً مهندسی در آن­ها پیشرفتی مناسب است؛ هرچند هنوز با جامعیت، حضور اثربخش اجتماعات (که نیازمند توانمندسازی آنها و برقراری حکمروائی در تصمیم‌­گیری­‌های شهری است) و تبدیل طرح و برنامه به عمل و اجرا در آن­ها فاصله زیادی است.

 

II.            تلاش و اقدامات اخیر طرح­‌های ارائه شده در اطلاع­‌رسانی و حضور مردم بهره­‌بردار محلی در فرآیند اجرائی مثبت و متفاوت از گذشته است که توصیه می­‌شود به دربرگیرندگی تمامی مردم محل (به­ ویژه برای زنان) و مشارکت مؤثر ایشان در فرآیندهای تصمیم­‌‌گیری و تصویب فرارویانده شود. در این ارتباط، نهادسازی و ظرفیت­‌سازی برای اجتماع محلی و پیش‌بینی سازوکارهای الزام­‌آورحقوقی مرتبط با نهادهای قانونی فعال کنونی در سطح شهر ضروری است.

 

III.            هرچند مشارکت در ارزش افزوده ناشی از طرح‌­های بهسازی و نوسازی مسکن مورد نظر مجریان بوده است، لیکن در تقسیم بین سرمایه‌­گذار و مالکان سابق مورد رضایت و عادلانه نبوده است. ایجاد نهاد توسعه محله در برقراری مذاکره منصفانه و شراکت اجتماع محلی (فراتر از صرف مشارکت)، کمک مهمی به رفع این کاستی خواهد کرد.

 

IV.            همچنین با توجه به مشکلات عمده مالکیتی در این­گونه نواحی شهر که بازدارنده اقدامات بهسازی و نوسازی و روشن نبودن حقوق مکتسبه است، تشکیل کمیته­‌ای برای رفع این مشکلات با حضور دستگاه‌های مرتبط ضروری است تا دردسرها و تطویل اقدامات را چاره نماید.

 

V.            هرچند هدف‌­گذاری عدم بیرون ­راندن مالکان ساکن در این طرح‌­ها مورد تأیید است، اما دغدغه جدی در تمامی طرح­‌های بهسازی و نوسازی شهری ارائه شده اینست که با همراه نبودن برنامه­‌های توانمندسازی اجتماعی-اقتصادی برای ساکنان تهیدست محدوده­‌های هدف، بهسازی و نوسازی، سبب­‌ساز اعیانی شدن محله در نتیجه افزایش ارزش ساختمان‌­ها (در حالی­که درآمد خانوارها افزایش نیافته است) شود و ساکنان گذشته با فروش ملک جدید (برای استفاده از ارزش افزوده برای گذران معیشت) باردیگر به ­دلیل هزینه کمتر مسکن، محله­‌ای فرودست و نابسامان برای اقامت را برگزینند و انتقال جغرافیائی مسئله در شهر رخ دهد. از این‌­رو، لازم است برنامه توانمندسازی اقتصادی خانوار به عنوان رکن کار، پیش از اقدامات مهندسی و بیش از آنچه ادعا می‌­شود، مدنظر قرار گیرد. در این ارتباط، استفاده از نیروی کار محلی و نیز مهارت‌آموزی ایشان در حین انجام طرح‌­ها راهکار مناسبی است.

 

VI.            باوجود هدف­‌گذاری عدم بیرون­‌راندن مالکان ساکن، بی­‌توجهی به تکلیف اجاره‌­نشین­‌ها (که به ­طور معمول نادارترین و آسیب­‌پذیرترین اعضای اجتماع محلی هستند) از اشکالات این طرح‌هاست و باید ترتیباتی برای عرضه مساکن استیجاری در استطاعت مالی این گروه با حمایت­‌های بخش عمومی به عنوان بخشی از هر طرح پیش­‌بینی شود.

 

VII.            از این­که در برخی از تجارب ارائه شده به مقیاس محله و به تأمین خدمات برآمده از بارگذاری جدید (حداقل در سطح طرح) توجه شده استقبال می‌­شود و در ادامه توصیه می­‌شود در تمامی طرح‌­ها، اینگونه اقدامات جزیره‌­ای و منفک نباشد و از طریق نهاد توسعه محله درخدمت یکپارچگی ساختار فضائی اجتماع محلی قرار گیرد و نیز حداقل با مصوبه کمیسیون ماده پنج، درون طرح‌­های جامع شهری حک شوند. در همین ارتباط می­‌توان به تأسیس صندوقی با تزریق بخشی از ارزش افزوده طرح­‌ها و دیگر منابع بخش عمومی شهر برای تأمین خدمات مورد نیاز محله فکر کرد.

 

VIII.            ازآنجا که در تجارب جهانی پی برده شده است که مجتمع کردن فقرا در محله­‌هائی مجزا از شهر (اگرچه در مساکن جدید) موجب "گتوئی­‌شدن" و تداوم چرخه بسته فرودستی می شود، بهسازی و نوسازی در محلات موجود شهر و نیز ترتیبات امتزاج و همزیستی اقشار گوناگون شهروندان مثبت تعبیر می­‌شود؛ اما باید توجه داشت که ورود جمعیت جدید در اثر افزایش تراکم ساختمانی نیازمند برنامه‌ها و نهادسازی نوینی برای دربرگیرندگی و ایجاد همبستگی اجتماعی برآمده از تغییر حجم و ترکیب جمعیت است.

 

IX.            برای اقدامات بهسازی و نوسازی مسکن شهری باید به راه­‌حل­‌هائی دیگر مانند پایدارسازی محل سکونت (که در برخی موارد می‌توان با راهکارهای کم‌هزینه‌تر و سریع‌تر سرپناه ایمن را ایجاد کرد) بدون تخریب و با حفظ وضعیت موجود، نیز توجه نمود. این موضوع از آن نظر حائز اهمیت می‌باشد که در سیاست‌ها و برنامه‌های موجود (طرح‌های جامع و تفصیلی، سیاست‌های تشویقی مالی و ضابطه‌ای، مقررات ملی ساختمان و ...) راهکار تخریب و نوسازی دارای جایگاه بالاتری نسبت به سایر روش‌ها است.

 

X.            فقدان ارزیابی­‌های اجتماعی-اقتصادی و محیط‌­زیستی برای تمامی طرح‌­ها از نقصان­‌های جدی است که باید از سوئی به هزینه-فایده­‌ها در ابعاد گوناگون برای اجتماع محلی توجه نماید و از سوی دیگر به صورت شفاف برای سرمایه­‌گذار و مالکان، این هزینه-فایده را نشان دهد.

 

XI.            بسیاری از نواحی مورد نظر برای بهسازی و نوسازی مسکن دارای ارزش­‌های هویتی و فرهنگی می‌باشند که در ساخت و سازهای جدید مورد توجه نبوده و یا مجزا از کل محله دیده شده‌­اند. در موارد متعددی تولید مساکن جدید، به یکسانی کسل­‌کننده و نازیبای محیطی ختم شده است. توصیه می­‌شود راهنمای طراحی شهری در مقیاس محله در ابتدا تهیه شده و سپس به ساخت و سازهای موردی مجوز داده شود تا هویت‌بخشی به محله نیز تقویت شود.

 

XII.            آشکار است که منابع و تسهیلات کافی برای پاسخگوئی در کوتاه­‌مدت به تمامی حجم عظیم نیازهای بهسازی و نوسازی شهری برای بخش عمومی در ایران وجود ندارد ؛ از این‌­رو، تخصیص منابع محدود می‌­تواند موجب کاهش سرمایه اجتماعی (به دلیل رقابت حذفی در گرفتن منابع توسط برخی "زرنگ­‌ها") شود و جلب مشارکت و بسیج منابع مردمی را مختل کند. بنابراین لازم است در تصمیم­‌گیری‌ها در حوزه عمومی و تخصیص منابع محدود از معیارها و سازوکارهای حکمروائی شایسته با حضور تمامی کنشگران محلی استفاده نمود تا سوءظن‌­ها و سوءاستفاده برخی را چاره کرد و همبستگی اجتماع محلی و ظرفیت اداره امور محلی را افزایش داد.

 

XIII.            اگرچه طرح­‌های ارائه شده در مقیاسی محدود بودند لیکن باید از این فرصت در جهت پیشبرد رهیافت بازآفرینی شهری بهره گرفت. در این راستا، حداقل واحد فضائی هر اقدامی برای بهسازی و نوسازی شهر، محله باشد و برنامه‌­ای همه جانبه و یکپارچه برای توسعه اجتماع محلی مستقر در آن (همچون سندی راهبردی و در پیوند با برنامه توسعه شهر و هماهنگ‌ساز اقدامات دستگاه­‌ها به­ ویژه از طریق ستادهای بازآفرینی شهری) تدوین گردد. نوآوری در فرآیند تدوین این برنامه (مشارکتی، مردم‌سالارانه، و همیارانه با بخش عمومی بودن) به همان اهمیت رسیدن به برآیند آنست.

 

XIV.            تأکید می­شود در طرح­‌های جدید مسکن در محدوده‌­های هدف نباید به تکرار الگوهای به اصطلاح "شمال شهری" پرداخت. بهسازی و نوسازی حدود یک‌­چهارم سطوح شهری فرسوده و اسکان غیررسمی با جمعیتی به­ تقریب یک سوم شهرنشینان کشور، فرصتی است برای تحقق بازآفرینی پایدار شهری که الگوهای نوین کاهش مصرف آب، انرژی و زمین را همراه با شهرسازی اجتماع-محور، با هویت و همساز با طبیعت را ترویج دهد.

 

XV.            رهنمود پایانی این­که در هر طرح نوینی برای رفع مشکلات نشأت گرفته از فقر شهری، ضروری است که سیاست­گذاری در سطح شهر و کشور و در نتیجه پشتیبانی گرفتن و هم‌­افزائی در محیط وسیع­تر و نیز، همراه‌کردن اقدامات نرم‌­افزاری (برنامه‌­های توانمندسازی اجتماعی-اقتصادی) در راستای توسعه اجتماعات محلی را با اقدامات سخت­‌افزاری همراه کند. این دستورکار به مراتب فراتر از وظایف یک وزرارتخانه و یا مهندسان مشاور است و در هرحال مسئولیت و وظیفه اصلی در کاهش فقر و بازتاب آن در شهر بر عهده دولت است که در این راستا بر تداوم اعطای تسهیلات مالی در توان مالی شهروندان نیازمند تأکید می شود. در کمک به این وظیفه، ساختمان‌­سازی و عمران شهر وسیله‌­ای برای هدف نیک­بختی هموطنان تهیدست در نواحی فرودست شهر تلقی می‌­شود که بایسته این هدف عالی، دگرگونی بسیاری از شیوه عمل "از بالا" و "مهندسی-مآب" کنونی در طرح­‌های بهسازی و نوسازی مسکن کشور و همراهی جدی شورای‌عالی شهرسازی با ستاد ملی بازآفرینی شهری است؛ تهیه اسناد راهبردی مشترک می­‌تواند گام نخست این راه باشد.

(مظفر صرافی، دبیر علمی نشست­‌های موضوعی دفتر هفتم)