دکتر فردانش در نشست «معماری راه؛ رهیافتی نوین در ارتقای کیفیت منظر راه‌های برون شهری کشور»، به تشریح مطالعه تطبیقی ضوابط معماری منظر راه در کشورهای مختلف پرداخت.

دکتر فردانش در نشست «معماری راه؛ رهیافتی نوین در ارتقای کیفیت منظر راه‌های برون شهری کشور»، به تشریح یافته‌های پروژه مطالعاتی دانشگاه شهید بهشتی درباره مطالعه تطبیقی ضوابط معماری منظر راه در کشورهای مختلف پرداخت.

دکتر «فرزین فردانش» عضو هیئت علمی دانشگاه شهیدبهشتی عصر دوشنبه 27 دی ماه در نشست «معماری راه؛ رهیافتی نوین در ارتقای کیفیت منظر راه‌های برون شهری ایران »، هدف از این مطالعه تطبیقی را بهره‌گیری از تجربه‌های جهانی در زمینه ضوابط معماری راه و بومی‌سازی و بکارگیری آنها جهت تدوین ضوابط معماری راه در ایران دانست و درباره رهیافت‌های این مطالعه تطبیقی، گفت: ضوابط معماری راه در دنیا پیشینه درازی ندارند. اولین ضوابطی که در دنیا در زمینه معماری راه وجود دارد مربوط به ضوابطی است که اواخر دهه 90 میلادی در آمریکا تهیه شده است.

نگاه تاریخی به اولین ضوابط منظر راه در دنیا؛ پدیده‌ای بدون پیشینه طولانی

وی در تشریح ویژگی‌های اولین ضوابطی که در دنیا در زمینه معماری راه تدوین شده است، اظهار داشت: در ضابطه معماری راه ، به پیش‌نویس‌های اولیه‌ای برمی‌خوریم که بیشتر آن به گله‌گذاری از وضعیت راه‌ها اختصاص پیدا کرده است؛ 15 سال پیش در آمریکا راه‌ها چنین نقد می‌شدند که  همه راه ها شبیه به هم و بدون توجه به هویت محلی آن ساخته شده است .

دکتر  فردانش تصریح کرد: در احداث راه، همه چیز را نباید به چشم «صرفه اقتصادی» و «کاهش حجم عملیات خاکی» و یا در قالب «درآوردن قوس و پیچ مهندسی» و «تنظیم شیب» نگاه کرد بلکه راه هویت و چشم‌اندازی برای خود دارد.

ایمنی در دل معماری منظر راه

وی درباره جدی‌تر شدن موضوع معماری منظر راه در جهان طی سال‌های اخیر، به سندی که سال 2013 در مورد ایمنی راه‌ها توسط سازمان بهداشت جهانی منتشر شد اشاره کرد و گفت: در این سند عنوان شده که نزدیک به 30 درصد مرگ‌ومیرهای جهانی مربوط به تلفات ناشی از تصادفاتی است که در آنها سرنشین خودروها کشته می‌شوند و در آمار بین‌المللی، عابرین حدود 22 درصد کشته‌شدگان را تشکیل می‌دهند که البته این آمار در هر سوی دنیا فرق می‌کند؛ به عنوان مثال در اروپا تقریباً نیمی از مرگ‌ومیرها مربوط به سرنشینان خودرو است.

استاد دانشگاه شهید بهشتی افزود: بسیاری از کشورها در این گزارش بین‌المللی متعهد به ارتقای ایمنی جاده‌ای خود شده‌اند. اما در این گزارش به مباحثی مثل ساماندهی تابلوهای راهنما، نورپردازی جاده و حاشیه جاده و ساماندهی راه نیز برمی‌خوریم که ذیل مبحث منظر راه می‌گنجد. البته معماری منظر راه فقط برای قشنگی نیست بلکه وقتی مسیر راه یکنواخت و خسته‌کننده است، ناامن‌تر هم می‌شود و یک وجه مهم در امر پرداختن به منظر راه این است که ایمنی جاده‌ای افزایش پیدا کند.

شباهت‌ها و تفاوت‌های ایران با اولین کشور تدوین‌کننده ضوابط منظر راه

وی در تشریح شباهت‌ها و تفاوت‌های ایران با اولین کشور تدوین‌کننده ضوابط منظر راه در دنیا، از «تنوع اقلیمی» به عنوان شباهت و از «نظام یکپارچه ایران» در مقابل «نظام فدرال آمریکا» به عنوان تفاوت این دو کشور نام برد و یادآور شد: یکی از قدیمی‌ترین ضوابط معماری راه مربوط به ایالت تگزاس است که از سال 2001 وجود دارد؛ البته خیلی هم از جنس ضابطه‌ای نیست بلکه درباره مبانی نظری طراحی منظره راه، روش‌شناسی طراحی و توصیه‌های زیباشناختی درباره ادراک و کیفیت بصری راه بحث می‌کند و تنها کاربرگ‌های مشخصات فنی در آن مقداری جنبه ضابطه‌ای به آن می‌بخشد.

تحول در ضابطه‌نویسی منظر راه در آمریکا

 دکتر فردانش با مقایسه ضابطه 2001 تگزاس با ضابطه 2014 ایالت یوتا، به تغییرات قابل توجهی که طی 13 سال در زمینه ضابطه نویسی معماری راه در آمریکا اتفاق افتاده است اشاره کرد و افزود: فهرست موارد ضابطه معماری راه در سال 2014 به این شکل است که سیاست‌ها و معیارهای طراحی برای طرح‌های مختلف بر حسب نوع قراردادها است. همچنین فرم‌های ارزیابی منظری و مشخصات فنی پایه در طراحی و چک لیست برای طرح مقدماتی و طرح نهایی زیبایی‌شناختی منظر راه در آن دیده می‌شود.

«معماری راه» یا «منظر راه»؟

 دکتر فردانش در بخش دیگر سخنانش درباره اصطلاحات متفاوتی که در کشورهای مختلف برای مفهوم معماری منظر راه بکار می‌رود، گفت: ضوابطی که در آمریکا و انگلیس وجود دارد ناظر بر معماری راه نیست بلکه منظر راه را مورد توجه قرار داده است اما برای ضوابط این حوزه در دانمارک یا کره، از اصطلاح معماری راه استفاده شده است. البته در باب تعریفی، «منظر راه» درست‌تر است چون درباره ارزیابی منظر راه و اجزای سازنده منظر صحبت می‌کنیم.

 

سطح‌بندی ضوابط منظر راه در نیوزیلند و استرالیا

وی در بخش دیگر ارائه گزارش مطالعه تطبیقی ضوابط معماری منظر راه در کشورها، به سطح‌بندی ضوابط منظر راه در نیوزیلند و استرالیا اشاره کرد و گفت: در این سطح‌بندی،  نخست طرح عمومی برای راه‌های ایالت، دوم طرح برای کریدورها و دالان‌های حرکتی و سوم هم یک طرح برای جزئیات دارند. نکته دیگر اینکه در ایالت نوادا ضوابط هم برای بهسازی معابر موجود و هم احداث راه‌های جدید وجود دارد، یعنی اینطور نیست که ضوابط فقط برای معابر جدید باشد اما چشم‌انداز و طرح جامع بالادست این معابر یکسان است.

مدل مناسب منظر راه برای ایران

 دکتر فردانش، دسته‌بندی طرح‌های منظر راه در سه مقیاس را مدلی مناسب برای ایران دانست و گفت: گام اول ما در این مطالعه تطبیقی، تهیه طرح جامع است. آنچه در کل اروپا ملاک عمل است، قطعنامه‌ای است که دو سال پیش با عنوان «رفت و آمد جاده‌ای» به‌روز شد و عناوین اصلی آن به ایمنی تردد سواره و پیاده و زیرساخت‌ها و خدمات جاده‌ای اختصاص یافته است. ضابطه دیگری هم در اروپا با عنوان کنوانسیون منظر اروپا تصویب شده است که بر اساس آن اروپائیان هم برای کل این قاره یک ضابطه یکسان منظر راه تهیه نکرده‌اند، بلکه آن را به کشورها واگذار کرده‌اند.

«جاده‌های زیبا» ؛ ضوابط منظر راه در دانمارک

به گفته این استاد دانشگاه، چند سال پیش در فرانسه نهضتی درباره راه‌های پایدار ایجاد شد و اسنادی با رویکرد منظر و ایمنی جاده‌ای تدوین کردند که بخش زیادی از موارد این سند در منظر راه قابل استفاده است. سند دیگر با عنوان «جاده‌های زیبا» مربوط به دانمارک است که در آن ضوابط را نه بر اساس منطقه و زیرمنطقه بلکه بر اساس دسته‌بندی راه‌ها تدوین کرده‌اند که این دسته‌بندی‌ها شامل راه در عرصه شهری، تقاطع در عرصه شهری، راه در عرصه روستایی، تقاطع در عرصه روستایی، راه های مستقل دوچرخه و محل ایستگاه خدمات جاده‌ای می‌شود.

الزامات تدوین ضوابط منظر راه در کشورهای دارای تنوع اقلیمی

وی درباره مطالعات انجام شده درباره ایتالیا نیز دسته‌بندی راه‌ها در ایتالیا را شبیه دسته‌بندی راه‌های کشورمان دانست و خاطرنشان کرد: کشورهایی که در پهنه یکدست اقلیمی حضور دارند، ضابطه‌شان را بر اساس نوع راه تنظیم می‌کنند اما در صورتی که ضوابط راه بر اساس دسته‌بندی راه تدوین شود، قطعا بخش‌هایی از طبیعت را از دست می‌دهیم.

ضوابط انگلستان درباره منظر راه

 دکتر فردانش در ادامه به ضوابط کشور انگلستان اشاره کرد و گفت: در این کشور یک راهنمای امور پیمان برای عقد قراردادهای نگهداری از بزرگراه‌ها وجود دارد. یک بخش از این اسناد عمومی پیمان مربوط به منظر و اکولوژی است. برخی عکس‌ها مناظر بسیار سرسبزی دارند که تصور زیبایی آن کشور را به ذهن متبادر می‌سازد اما تا وقتی به این ضوابط برنخوریم متوجه نمی‌شویم که پشت این راه‌ها، قراردادهای جدی وجود دارد. سم‌پاشی، حفظ لانه پرندگان، مبارزه با آفات گیاهی، علف‌های هرز و کنترل حیوانات در این راه‌ها وجود دارد و یک نظام برای نگهداری راه در نظر گرفته شده است.

توجه به گیاهان بومی در منظر راه کشورهای اقیانوسیه

وی ادامه داد: در حوزه کشورهای اقیانوسیه مانند نیوزلند و استرالیا نیز ضوابطی وجود دارد. در این کشورها، به گیاهان بومی خودشان اهمیت داده می‌شود. تصوری در ایران وجود دارد که در منظر نباید چمن کاشت بلکه استفاده از گیاهان عمومی بسیار مد نظر است و استرالیا به اقلیم خود توجه زیادی دارد. در ضوابط استرالیا که چندان تنوع آب و هوایی ندارند هنوز ضوابط‌شان منطقه‌ای است. ضوابطی که در نیوزلند وجود دارد نیز به همین شکل است.

آسیای شرقی؛ بدون ضابطه منسجم برای منظر راه

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی ادامه داد: حدود 25 سال است در آسیای شرقی، مقالات تطبیقی در زمینه منظر راه داریم؛ اما ضابطه مشخصی ندارد. تنها مواردی که در ژاپن وجود دارد یکی قانون شماره 110 مصوب سال 2004 است که در سال 2006 نسخه جدید آن تهیه شده و هنوز ملاک عمل است و بخش‌هایی از آن به منظر راه اختصاص یافته است. در کره نیز 11 مورد قانون شناسایی شده که در هر کدام اشاره‌ای به منظر راه کرده‌اند ولی یک ضابطه منسجم درباره منظر راه در این کشور وجود ندارد.

نمایی از وضعیت منظر راه در ایران

 دکتر فردانش درباره وضعیت ضوابط منظر راه در ایران نیز گفت: راه‌های ایران اغلب از کنار سکونتگاه‌ها می‌گذرد. بحث رابطه طرح جامع، حریم‌های راه و خود راه یک بحث جدی است. راه تهران دیزین از شش شهر می‌گذرد. هر کدام از این شهرها یک گلوگاه ایجاد می‌کنند و یک مقدار که بار روی جاده ایجاد می‌‎شود همه جا یک گلوگاه سفت دیده می‌شود.

وی افزود: علاوه بر این به حریم‌های راه تجاوز می‌شود و گاهی حریم راهها با حریم رودخانه یا مناطق حفاظت‌شده، تداخل دارند؛ که این موارد معمولا ساماندهی نشده و ایجاد حاشیه کرده است. همچنین مغازه‌ها و ویلاها، حریم‌ راه‌ را رعایت نمی‌کنند.

این استاد دانشگاه شهید بهشتی در خاتمه اظهار داشت: در ایران فعلا نشریه 415 را داریم که از سال 91 ملاک عمل است و پیش از آن چند نشریه دیگر وجود داشت که تجمیع شد و از سال 91 آیین نامه طرح هندسی راه‌های ایران فعال شد. در این آیین‌نامه، یک بخش خیلی کوچک به عنوان منظرآرایی آورده است اما چیزی که در آن به عنوان منظر مطرح شده، ضابطه به شمار نمی‌آید. خوشبختانه به امر منظر در ضوابط توجه کرده‌ایم اما کار زیادی پیش نبرده‌ایم و فقط نکات کلی را داریم. یک سند دیگر در این زمینه، نشریه 203 است که از اواخر دهه 80 منتشر شد که در آن درباره فضای سبز شهری و منظر راه‌ها نکاتی مطرح شده اما بر عکس ضوابط راه، این سند حاوی برخی ابعاد و اندازه ریز است.

وی در خصوص تدوین ضوابط منظر راه در ایران ، به دو نوع ضابطه‌نویسی بر اساس «مشخصات فنی» و «اصول کلی طراحی» اشاره کرد و گفت: به نظر می‌رسد ضوابطی که برای ایران تدوین می‌شود باید بین این دو باشد. به طور کلی برای ایران نیاز به برخی ضابطه‌های اجباری داریم که دارای کلیات، طرح منظر راه، ضوابط زیبا شناختی و پوشش گیاهی باشد. علاوه بر این به یک راهنما با عنوان طرح زیباشناختی یا جزئیات معماری و همچنین برخی توصیه‌ها و خدمات تیپ هم نیازمند هستیم. یکی از مباحث جدی در خدمات تیپ، طرح منظر پیرامون ایستگاه‌های خدمات بین‌راهی است که منظر پیرامون آن ضابطه‌ای ندارد. همچنین نیازمند هماهنگی با سازمان میراث فرهنگی برای ساماندهی کاروانسراها هستیم.