آیین‌نامه ساماندهی منظر راه‌های برون شهری کشور تا پايان سال 95 ابلاغ مي‌شود

 

آیین‌نامه ساماندهی منظر راه‌های برون شهری  کشور تا پايان سال  95 ابلاغ مي‌شود

 

هر ساعت ۲ نفر در کشور بر اثر حوادث جاده‌ای جان خود را از دست می‌دهند. ترجمان  اين آمار كه وضعيت قرمز  رانندگی در جاده‌هاي كشور را نشان مي‌‍دهد، اين است كه هر ساعت حداقل دو خانواده  ،پدر يا مادر و يا يكي از عزيزان خود را از دست مي‌دهد؛ در كنار آلام روحي و ضربه‌هاي عاطفي اين فقدان، اگر اين قرباني حوادث جاده‌اي، سرپرست خانواده هم باشد كه ديگر جاي خود!

خلاصه اينكه اگر وضعیت کنونی رانندگی در راه‌هاي برون شهری كشور را به سان جاده های مرگ بدانیم ،بیراه نرفته ایم . با وجود اين توصيف‌هاي غم‌بار اما سفر كه هيچ‌گاه از سبد زندگي خانواده ايراني حذف‌شدني نيست؛ خانواده‌اي كه به اميد لذت بردن از با هم بودن، از طبيعت و ابنيه‌هاي تاريخي و همه بهانه‌هاي موجود در راه، وارد اين جاده‌ها مي‌شود انتظار سفري آسان، آرام و ايمن  را دارد اما چگونه؟

اپيزود اول :

عمده‌ترین حوادثی که موجب مرگ‌ومیر انسان‌ها بر اثر حوادث غیرطبیعی می‌شود، حوادث ترافیکی و جاده‌ای است. بر اساس آمارها حوادث جاده‌ای سومین عامل مرگ‌ومیر در کشور و نخستین عامل مرگ‌ومیر جمعیت مولد (يعني ۱۵ تا ۲۹ سال) کشور می‌شود كه بخش قابل توجهي از دلايل اين سوانح به عامل انساني نظير خستگي رانندگان برمی گردد. در همين راستا كارشناسان ترافيكي معتقدند احداث فضاهاي استراحتگاهي در حاشيه جاده‌ها مي‌تواند بر كاهش آمار تلفات جاده‌اي موثر افتد.

اپيزود دوم :    

دسترسی به رفاه اجتماعی، یکی از دغدغه‌های مشترک شهروندان و دولت‌ها و معمولا یکی از ملاک‌های موفقیت هر دولت در میزان توانایی آن در افزایش سطح بهزیستی و رفاه جامعه و ارتقای میزان برخورداری افراد یک جامعه از امکانات مادی و معنوی موجود در آن جامعه ارزیابی می‌شود از این رو  موارد نامبرده ؛ ذیل عنوان رفاه اجتماعی قابل تعریف هستند. «سفر» يكي از صحنه‌هاي زندگي است كه «رفاه» در آن چنين معنا مي‌شود: سفر آسوده و مطمئن و ايمن.

اپيزود سوم :

اقتصاد «راه و شهر» ؛ حوزه‌اي است  كه اگر به آن ، نگاه تك ساحتي شود ؛ به اقتصاد هر دو بخش " راه " و " شهر " لطمه وارد می شود . جريان زندگي و اقتصاد در بسياري از شهرها بخصوص شهرهاي كوچك نه تنها به ساكنان كه به مسافران عبوري از آنها نيز بستگي دارد. صاحبان مشاغل و اصناف مختلف كه شايد ده‌ها سال  در جایگاه مسافراني بوده‌اند كه براي عزيمت از یک نقطه به نقطه ديگر ناچار به عبور از یک  شهر مي‌بودند، وقتي يك جاده جديد به اصطلاح كمربندي برای عبور مسافران  احداث مي‌شود ،ديگر نيازي به ورود به آن شهر و توقفي حتي كوتاه هم نمي‌بينند. درا ین صورت  تكليف جريان اقتصاد وابسته به راه  و حقوق شهروندي مردم آن شهر، با احداث راه جديد چه مي‌شود؟                     

اپيزود چهارم :

وقتي از حاشيه جاده‌ها عبور مي‌كنيد، گاهي بناهاي تخريب شده‌اي از خشت و گل مي‌بينيد. اين بناها كه بسياري از آنها ثبت‌شده هم هستند به روزگاران دور برمي‌گردند؛ روزگاري كه كاروان‌ها در آن سراها اطراق مي‌كردند. «كاروانسراها» ديگر از رونق افتاده‌اند و فقط نامي از آنها باقي مانده است ولي احيا و حفظ آنها در حاشيه جاده‌ها روحي ديگر به سفرهاي برون شهری  مي‌بخشد.

 

دغدغه‌هاي چهارگانه‌اي كه در چهار اپيزود به آنها اشاره شد ( ایمنی ، رفاه اجتماعی ،  اقتصاد وابسته  به راه و حفظ و احیای کاروانسراهای برون شهری )مسئله تازه‌اي در كشورمان نيستند و با نگاه به صورت و شكل آنها، مسائلي چند وجهي به نظر مي‌رسند كه راه چاره آنها در دستان يك دستگاه هم نيست بلكه از پليس، شهرداري، راهداري، استانداري‌ها و ... تا سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري را دربرمي‌گيرد.    

وزارت راه و شهرسازي و زيرمجموعه‌هايش در دورترين نقاط كشور، مأموريت‌هايي از ساخت تا نگهداري و بهسازي جاده‌ها را برعهده دارند، به تازگي موضوعي با عنوان «معماري منظر راه» را عنوان كرده است. به اعتقاد وزير راه و شهرسازي بزرگترين تعريفي كه مي‌توان از معماري ارائه كرد، «نحوه زندگی» است. آخوندي با تاكيد بر گره خوردن دو مفهوم «معماری» و «راه»، به عنوان «معماري منظر راه» رسيده است و شركت مادر تخصصي عمران و بهسازي شهري ايران عملياتي شدن اين ايده را در دست دارد.

 

براي تبیین  موضوع «معماري منظر راه» با  مهندس «هوشنگ عشایری» عضو هيئت مديره شركت عمران و بهسازي شهري ايران كه رياست کارگروه «معماری راه» را نيز بر عهده دارد به گفت‌وگو نشسته‌ايم.

* آقای مهندس  عشایری؛ با توجه به تاکید وزیر راه و شهرسازی در زمینه «معماری راه»  و راه‌اندازی کمیته‌ای با این عنوان، به ماموریت‌ها و اهدافی که در «معماری راه» مدنظر است، اشاره بفرمایید.

با توجه به اینکه حقوق شهروندی معیار اصلی هدفگذاری حوزه خدمات وزارت راه و شهرسازی تعریف شده است، بخش عمده‌ای از کاربران حوزه فعالیت وزارت راه و شهرسازي افرادی هستند که در جاده‌ها و راه‌ها تردد می‌کنند. علاوه بر اینکه ارتقای کیفیت فیزیکی و ایمنی راه‌ها جزو معیارهای اصلی مجموعه وزارت راه و شهرسازی است، وقت عمده‌ای از مردم مانند کاربران حرفه‌ای راه‌ها و مسافران مقطعی، در جاده‌ها صرف می‌شود؛ بنابراین مسیر را باید به فضایی تبدیل کرد که حداقل، مردم از بودن در راه خسته و دلخور نشوند.

* در واقع آیا شما به دنبال تهیه پیوستی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی به معنای رفاه در جاده هستید؟

حتی گام را از این هم فراتر گذاشتیم و مفهوم «معماری راه» را تعریف کرده‌ایم. معماری راه در این تعریف  نه به معنای  صرف خط کشیدن و طراحی ، بلکه فراتر از کالبد راه است و اینکه اصلاً راه قرار است چه نقشی ایفا کند. جدا از اینکه مسافر را از مبدا به مقصد می‌رساند، هدف دیگری هم با عنوان «هویت شهروندی برای افراد» پیش رو دارد. چرا که قرار است مردم از راه استفاده کنند. پس در نوع انتخاب راه باید ویژگی‌هایی مدنظر قرار گیرد. صرف بیان مشخصات فنی  یا بیان آیین‌نامه‌های هندسی راه، کافی نیست. راه، وظایف دیگری دارد که با شرایط اقلیمی، هویت محله و منطقه محل زندگی مردم و همچنین تامین نیازهای اجتماعی آنان منطبق می‌شود.

* در مجموعه وزارت راه و شهرسازي چه تعریفی را برای «معماری راه» متصور شدید؟

 در گام نخست قرار نیست ما با ساختن راه، یک سری حقوق شهروندی را پایمال کنیم تا برای حق برخی دیگر از شهروندان ارزش قائل شویم. این موضوع یکی از شاخصه‌های اصلی مفهوم «معماری راه» محسوب می‌شود. قرار نیست ما راهی را بسازیم و راه دیگر را از بین ببریم بلکه راه قبلی هم باید به عنوان یک برند، حفظ شود.

*آیا طرح پایلوتی هم برای تبیین طرح جامع در نظر گرفته‌اید؟

در حال حاضر، محور تهران - دیزین به عنوان مسیر پایلوت معین شده است. این مسیر به عنوان یک نمونه موردی در اختیار مشاورانی از دانشگاه شهیدبهشتی قرار داده شده تا خروجی آن  مبنای اولیه تهیه دستورالعملی برای تمام راه‌های کشور شود.

*قرار است در «معماری راه» چه تسهیلات و شرایط رفاهی در اختیار مردم به عنوان استفاده‌کنندگان اصلی این مسیرها قرار داده شود؟

سه وظیفه اصلی برعهده داریم. نخستین وظیفه، مکان یابی صحیح  راه است؛ به این معنا که کجا باید راه ایجاد و در انتخاب مسیرها به چه نکاتی توجه کرد. در ایجاد یک مسیر، حقوق شهروندی را باید حفظ کنیم. در این باره مثالی می‌زنم تا حقوق شهروندی بیشتر تبیین شود.

زمانی که مدیرکل راه و شهرسازی استان فارس بودم، در شهرستان آباده که محل تردد وسایل نقلیه و ماشین‌های باربری هست، اقدام به احداث یک کمربندی کردیم اما مردم هر روز روی تابلوی کمربندی خط سیاه می‌کشیدند؛ به این معنا که خودروها باید از شهر عبور کنند نه کمربندی و انتظار داشتند ترددها از شهرشان صورت گیرد. چرا که بخشی از ارتزاق مردم توسط این عبور و مرورها تامین می‌شد؛ موضوعی که به آن فکر نکرده بودیم. پس قرار نیست برای راحتی تردد در مسیرها، افرادی که از این مسیرها در شهرشان فایده‌هایی می‌برند، نادیده گرفته شوند.

وظیفه دوم،  توجه به بستر راه است. در مسیری که برای ساخت ایجاد می‌کنیم باید ویژگی‌های طبیعی و مصنوعی مناظر اطراف هم مدنظر باشد تا عابران و کاربران از راه و جاده لذت ببرند و از دیدن یک صحنه دلخراش، آزرده نشوند. در واقع، ایده‌آل و هدف اصلي در ایجاد مسیر، خشنودی و خرسندی مردم  است.

و وظیفه سوم، مدنظر داشتن وضعيت راه‌های موجود است که محور پایلوت تهران – دیزین بیشترین معایب ممکن طی یک راه برون شهری را در اختیار ما می‌گذارد.

* برای رسیدن به این هدف، چه برنامه‌هایی در کمیته «معماری راه» دارید؟

تاکنون 12 جلسه کارشناسی برگزار شده و 8 جلسه دیگر باقیمانده است. در کمیته «معماری راه» با سه گروه همکاری می‌کنیم. نخست مشاورانی علمی از دانشگاه شهید بهشتی که در حال بررسی نحوه ساماندهی منظر راه‌های کشور با تأکید بر معایب و محاسن طرح پایلوت محور تهران – دیزین و تدوین «دستورالعمل جامع منظر راه‌های برون‌شهری کشور» هستند.

در واقع طرح اصلی معماری راه که همین دستورالعمل است، با استناد به بررسی‌های انجام‌شده در منظر محور تهران- دیزین به دست می‌آید. بدین‌ترتیب، تمام مهندسان و مشاوران طراح راه‌ها که از این به بعد برای جاده‌سازی، طرح ارائه می‌دهند ملزم به پیروی از این دستورالعمل هستند.

گروه دوم، سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای، به عنوان متولی نگهداری و بهره‌برداری راه‌ها و گروه سوم شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور، به عنوان متولی ساخت راه‌های نو هستند که در این کارگروه با شرکت مادر همکاری دارند.

در این زمینه، یک حوزه بهره‌برداری دیگر نیز  به نام ساختمان‌ها و ابنیه‌های موجود در حاشیه راه‌ها مثل کاروانسراها، برج‌ها، پل‌ها و سایر ابنیه ها  داریم که باید به آنها توجه کنیم. بنابراین ما در شرکت عمران و بهسازی شهری ایران عامل چهارمی برای ایجاد پیوند میان متولیان ساخت و نگهداری راه با مجموعه میراث فرهنگی که حافظان ابنیه‌های تاریخی‌اند، محسوب می‌شویم و چون کاتالیزوری این دو مجموعه را  به يكديگر وصل می‌کنیم.

*طرح معماری راه از چه سالی مطرح و آیا تا پایان دولت فعلی وارد فاز اجرایی خواهد شد؟

دکتر آخوندی موضوع «معماری راه» را برای نخستین بار در سال 1394 در مراسم افتتاح یکی از پروژه‌های وزارت راه و شهرسازی مطرح كرد. در نهایت از اردیبهشت ماه 1395 این پروژه کلید خورد و وارد فاز جدی‌تری شد. سپس با  سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، شرکت ساخت و سازمان راهداری تفاهم‌نامه همکاری امضا کردیم که  امیدوارم در اسفند ماه امسال، طرح جامع دستورالعمل معماری منظر راه‌های کشور ، به عنوان یکی از مفاد این تفاهم نامه تهیه و ا بلاغ  شود.

در خصوص اجرایی شدن این طرح باید تاکید کنم که در تمام قراردادهای شرکت ساخت با مشاوران، يك بند نهاده شده که مشاوران ملزم به رعایت دستورالعمل تهیه شده در ایجاد راه‌های جدید هستند. این دستورالعمل هم در شورای عالی هماهنگی ترابری ، فنی و زیر بنایی به تصویب می‌رسد.

* علاوه بر بحث ارمغان رفاه جهت جبران آلام مردم که در پی تلفات حوادث جاده‌ای ایجاد شده است، در «معماری راه» کدام یک از نقص‌ها و مشكلات مبتلابه مردم را در این آیین‌نامه پاسخ می‌دهید؟

 برقراری تردد ایمن و روان برای کاستن همین آلام و افزایش ایمنی راهها هدف اصلی و محوری ما است که در کنار آن هویت‌بخشی  نیز مدنظرقرار داده ایم ، البته این مسئله اکنون  غیرملموس است  و نتایج آن در آینده مشخص خواهد شد . نمونه آن را می‌توانم در خصوص کاروانسراها و مسیریابی عنوان کنم. در واقع نباید هویت یک منطقه مسکونی  را با ایجاد یک راه جدید از بین برد. نگاه ما باید ارتقای کیفیت ایمنی راهها با ایجاد منظر مناسب در کنار سایر اقدامات مهندسی راهسازی و راهداری  همیشه به یک تفاوت میان مهندسان و پزشکان قائلم.پزشکان می‌توانند هر ماه آماری مبنی بر نجات جان چند نفر در پی عمل جراحی اعلام کنند اما مهندسان راه ساز با راه‌اندازی یک محور مثل آزادراه تهران - شمال امکان ندارد، بتوانند اعلام کنند جان چند نفر را با این مسیر نجات می‌دهند. اما گذر زمان و پس از بهره‌برداری، مردم آرام آرام احساس خواهند کرد که منظر ساماندهی شده راه این حسن‌ها و خوبی‌هایی برایشان  به دنبال دارد.