هما کرمانیان کارشناس ارشد حوزه میراث فرهنگی اظهارداشت : حدود 50 کاروانسرا در ایران شناسایی شده و از این بناها بهره‌برداری مجدد به عمل آمده است .

به گزارش خبرنگار روابط عمومی شرکت عمران و بهسازی شهری ایران، «هما کرمانیان» کارشناس ارشد حوزه میراث فرهنگی و گردشگری عصر دوشنبه در نشست چهارم از دفتر سیزدهم از جمع‌آوری بانک اطلاعات کاروانسراهای برون و درون شهری ایران که به بهره‌برداری مجدد رسیده‌اند خبر داد و گفت: حدود 50 کاروانسرا در ایران شناسایی شده و از این بناها بهره‌برداری مجدد به عمل آمده است که از این تعداد، 20 کاروانسرا برون شهری هستند.

ایشان در ادامه افزود: کاروان‌سراهایی که در شریان‌های اصلی جاده‌ای قرار دارند نیز شناسایی شده‌اند. بر مبنای این بانک اطلاعات و بهره‌برداری مجدد از کاروانسراها و بر اساس تحلیل‌های مبتنی بر تجارب، درصدد شناسایی قابلیت بهره‌برداری مجدد سایر کاروانسراها هستیم.

کرمانیان در ادامه درباره بر بهره‌برداری مجدد از کاروانسراها توضیح داد: بهره‌برداری مجدد یا Reuse در واقع فرایند تبدیل ساختمان‌های متروکه به کاربری‌های جدید با حفظ ساختار و ویژگی‌های تاریخی این بناهاست. از این رو بهره‌برداری مجدد، تمام فعالیت‌های گسترده حفاظتی و مرمتی را دربرمی‌گیرد که به ارتقای تمام وجوه کیفی و ارزش‌های تاریخی کالبدی بنا می‌پردازد و در عین حال نیازهای معاصر و الزامات جدید را با آن سازگار می‌سازد.

ایشان با بیان اینکه «بهره‌برداری مجدد، فن و تکنیکی است که زمان و مکان اثر تاریخی را حفظ می‌کند»، افزود: بهره‌برداری مجدد در واقع تقاضا در تغییر، تکنولوژی و سلیقه‌ها را سازگار می‌کند. از اواخر قرن بیستم، بهره‌برداری مجدد به عنوان یکی از سیاست‌های بازآفرینی شهری و در راستای توسعه درونی شهرها مطرح شد تا ضمن استفاده از سودآوری نهفته در شهرها، به توسعه درون شهر هم کمک کند.

وی از کاربری موزه‌ای به عنوان نخستین راه بهره‌برداری مجدد از کاروانسراها نام برد و اظهار داشت: نمی‌توان به همه بناهای تاریخی، کاربری موزه‌ای داد. در واقع از دهه 70 مفهوم بهره‌برداری مجدد به معنای اعطای عملکرد جدید به بنای قدیم در ایران مطرح شد.

مهندس کرمانیان در بخش دیگر سخنانش به کاربری فرهنگی راه‌ها اشاره کرد و توضیح داد: مسیرهای فرهنگی در دنیا از دهه 90 میلادی شکل گرفته است و سازمان‌های مختلف تعاریف متفاوتی برای این موضوع مطرح کرده‌اند. «راه فرهنگی» به مسیری گفته می‌شود که برای یک هدف خاص و بر مبنای اراده بشری شکل گرفته باشند؛ مانند راه‌های امپراطوری رم یا مسیرهای زیارتی و راه ابریشم. در فرایند شکل‌گیری این راه‌ها، ضمن توجه به میراث ناملموس بزرگی که در پشت خود نهفته دارد، اراده جمعی بشری برای رسیدن به هدفی خاص دیده می‌شود.

وی درباره عناصر راه‌های فرهنگی نیز گفت: بارزترین ویژگی یک راه فرهنگی، در واقع خود راه است که فعالیت‌های انسانی را برای رسیدن به هدفی مثل زیارت، سیاحت، تجارت و جنگ نشان دهد. عنصر بعدی، دارایی‌های میراث ملموس است و عناصر کالبدی هستند که در ارتباط با راه‌ها شکل می‌گیرند و می‌توانند ایستگاه‌های بین‌راهی، آب‌انبارها، پل‌ها، استحکامات دفاعی و بیشمار عناصری باشند که در ارتباط با این موارد شکل می‌گیرند.

به گفته ایشان، جنبه خیلی مهم راه‌ها که کمتر به آن اشاره می‌شود، میراث ناملموس نهفته در پشت راه‌هاست؛ راه‌ها تنها یک مسیر نیستند بلکه دربرگیرنده تعاملات و فرهنگ مختلف هستند و از نظر حقوق اجتماعی بسیار مهم به شمار می‌آیند. راه‌ها از دیرباز در ایران شکل گرفته‌اند که از نظر نظامی، زیارتی و سیاحتی از دیرباز تاکنون مبتنی بر آب و خاک و فلات این منطقه بوده‌اند. برای راه‌ها در دوره‌های مختلف، مسیرهای متفاوتی شکل گرفته است. هر چه در دوره‌های مختلف به راه‌ها توجه بیشتری می‌شد عناصر میراث معماری وابسته به راه‌ها هم از شکوه بیشتری برخوردار می‌شد.

وی ادامه داد: در دوره سلوکیان به حفظ بناهای کاروانسراها و ایجاد شبکه اقامتگاه‌های بین‌راهی توجه زیادی شده است. در دوره اشکانیان، اهتمام به حفظ راه‌ها بسیار مورد توجه بوده و پلیس سواره بیابان برای نخستین بار در این دوره فعال و در مرزها، گمرک‌‌خانه‌ها ایجاد شده است. بعد از اسلام به امنیت راه‌ها توجه زیادی شد و به واسطه اهمیت زیاد راه‌ها، تعاملات اقتصادی و بازرگانی قوی شکل گرفت.

به گفته کرمانیان، در صورت دسته‌بندی میراث وابسته به راه، با 10 طبقه‌بندی(ساباط، رباط، کاربات، کاروانسرا، خان، آب انبار، چاه‌خانه، میل‌های راهنما، مهمانخانه و راهوند) روبرو می‌شویم که یکدیگر را همپوشانی می‌کنند. در دوره ساسانیان به عناصر «معماری راه» توجه زیادی می‌شود و اما عصر طلایی معماری راه به دوره صفوی باز می‌گردد؛ در حدی که گردشگران و سیاحان خارجی، کاروانسراهای ایران را تحت عنوان مهمانسراهای مشرق زمین معرفی می‌کنند.

این کارشناس ارشدحوزه مرمت ابنیه خاطرنشان کرد: در دوره معاصر با گسترش راه‌ها، عملاً کاروانسراها بدون استفاده مانده و جنبه نظامی پیدا کرده و می‌کنند. همچنین مسیری که کاروانسراها در آن قرار گرفته‌اند به تدریجمتروک می‌شوند.